De waardering in concreto en de waardering in abstracto zijn geen twee uitwisselbare opties. Ze vertalen twee logica’s van rechterlijk redeneren waarvan de keuze de uitkomst van een geschil bepaalt. De rechter die een civiele fout, een gebrek aan toestemming of een contractbreuk evalueert, gebruikt niet hetzelfde referentiekader, afhankelijk van of hij redeneert vanuit het theoretische model van de goede huisvader of vanuit de persoonlijke situatie van de rechtzoekende.
Referentiemodel in het civiele aansprakelijkheidsrecht: waardering in abstracto versus individuele realiteit
De waardering in abstracto is gebaseerd op de vergelijking van het betwiste gedrag met dat van een genormaliseerd referentiemodel. Op het gebied van civiele fouten blijft dit model de redelijk zorgvuldige en diligente persoon, geplaatst in dezelfde externe omstandigheden. De rechter vraagt zich niet af wat de gedaagde persoonlijk had kunnen doen, maar wat een normaal competente persoon zou hebben gedaan.
Aanrader : Alles wat u moet weten over kredietoplossingen om uw projecten in 2024 te financieren
Deze gestandaardiseerde benadering heeft een technisch voordeel: ze garandeert gelijke behandeling. Twee gedaagden die zich in dezelfde objectieve situatie bevinden, worden beoordeeld volgens dezelfde maatstaf, ongeacht hun ervaring, leeftijd of intellectuele capaciteiten.
De waardering in concreto keert de logica om. De rechter integreert de persoonlijke kenmerken van de rechtzoekende (leeftijd, gezondheidstoestand, niveau van bekwaamheid, kwetsbaarheid) om te meten of het aangenomen gedrag foutief was in het licht van zijn werkelijke situatie. Een uitspraak van het Hof van Beroep van Nîmes illustreert dit mechanisme: de schadevergoeding voor het slachtoffer wordt berekend op basis van het werkelijke verlies aan inkomsten, rekening houdend met de concrete professionele situatie, en niet op basis van een theoretisch gemiddeld inkomen.
Ook interessant : Wat moet je doen voordat je een verstekzaag gebruikt?
Om de verschillen tussen in concreto en in abstracto verder te verkennen, zien we dat de belangrijkste moeilijkheid ligt in de articulatie van de twee methoden binnen hetzelfde geschil.
Contractuele fout en vage normen: wanneer de rechter de twee methoden combineert
De doctrine plaatst de twee benaderingen graag tegenover elkaar. De rechterlijke praktijk mengt ze voortdurend. Op het gebied van contractuele aansprakelijkheid begint de rechter doorgaans met een waardering in abstracto van de niet-uitgevoerde verplichting, en past vervolgens zijn analyse in concreto aan om de geleden schade te evalueren.
Deze dubbele beweging komt duidelijk naar voren in de geschillen over middelenverplichtingen. Om te bepalen of een arts een fout heeft begaan, vergelijkt de Hoge Raad eerst zijn gedrag met dat van een normaal zorgvuldige beoefenaar (in abstracto). Als de fout is vastgesteld, verschuift de schadebeoordeling naar een in concreto logica: de eerdere toestand van de patiënt, zijn persoonlijke kansverlies, zijn professionele loopbaan.
De zogenaamde “vage” juridische normen (overmacht, verborgen gebreken, significante ongelijkheid, legitieme verwachting) functioneren allemaal volgens deze dubbele maatstaf. De norm stelt de normatieve drempel in abstracto vast, waarna de rechter deze toepast op de specifieke omstandigheden van de zaak.
Voorbeelden van normen die beide waarderingen mobiliseren
- De overmacht vereist een onvoorspelbare en onoverkomelijke gebeurtenis, beoordeeld in abstracto ten opzichte van wat een redelijk debiteur had kunnen anticiperen, en vervolgens in concreto op basis van de daadwerkelijk beschikbare middelen van de betrokken debiteur.
- Het verborgen gebrek veronderstelt een gebrek dat de koper niet kon ontdekken: het “onontdekte” karakter wordt in abstracto beoordeeld (normaal oplettende koper), maar de kwaliteit van professional of leek van de koper herintroduceert een dimensie in concreto.
- De significante ongelijkheid in het contractenrecht vereist een objectieve beoordeling van de inhoud van de clausules (in abstracto), aangevuld met de beoordeling van de onderhandelingscontext tussen de partijen (in concreto).
Strafrecht: een meer diepgaande waardering in concreto dan in het civiele recht
In het strafrecht gaat de tendens naar individualisering van de straf veel verder in de redenering in concreto dan in het civiele recht. De strafrechter evalueert de schuld in het licht van de aangeklaagde persoon, niet vanuit een abstract model van burger.
De beoordeling van de fout van onachtzaamheid in het strafrecht illustreert deze particulariteit. Sinds de wet van 10 juli 2000 wordt de niet-opzettelijke strafbare fout van natuurlijke personen in concreto beoordeeld: de rechter houdt rekening met de vaardigheden, de macht en de middelen waarover de dader beschikte. Deze evolutie heeft een merkbare kloof gecreëerd met het civiele recht, waar de fout voornamelijk in abstracto wordt beoordeeld.
De hoogte van de straf valt ook onder een in concreto logica. Het strafregister, de gezinssituatie, de professionele integratie, de inspanningen voor herstel: al deze persoonlijke elementen moduleren de opgelegde sanctie.
Recente toepassingen in belasting en verzekering: de in abstracto / in concreto matrix geformaliseerd
Het paar in abstracto / in concreto overstijgt het klassieke juridische geschil. Twee recente domeinen tonen de regulatoire formalisering ervan aan.
In de vermogensbelasting is de kwalificatie van actieve holding in de zin van de IFI overgeschakeld naar een in concreto analyse van de werkelijke rol van de vennootschap. De belastingdienst beperkt zich niet langer tot het controleren van het statutair maatschappelijk doel (benadering in abstracto): zij eist bewijs van een effectieve aansturing (menselijke middelen, operationele beslissingen, deelname aan de strategie van de dochterondernemingen).
In de kredietverzekering onderscheidt het systeem van gelijkwaardige garanties, dat door de CCSF wordt gereguleerd, uitdrukkelijk twee categorieën van criteria:
- Criteria in abstracto, die betrekking hebben op de normatieve inhoud van de garanties van het contract (dekking overlijden, invaliditeit, incapacitatie).
- Criteria in concreto, gericht op de persoonlijke situatie van de kredietnemer (beroepsactiviteit, verplaatsingen, status).
- Deze criteria vormen de enige geldige redenen om een verzekeringsovername te weigeren in het kader van de delegatie.
Deze dubbele matrix, die op 1 mei 2015 in werking is getreden en op 1 oktober 2015 is aangevuld, toont aan dat de onderscheid tussen in abstracto / in concreto niet langer beperkt is tot de juridische theorie. Het structureert nu concrete regulatoire systemen, met directe gevolgen voor de rechten van verzekerden en belastingbetalers.
De keuze tussen waardering in abstracto en in concreto is geen kwestie van doctrinaire voorkeur. Het weerspiegelt een permanente spanning tussen juridische zekerheid en geïndividualiseerde rechtvaardigheid, die elke tak van het recht anders oplost, afhankelijk van de aard van de verplichting, de status van de partijen en het doel van de toegepaste norm.